Elsassischa Gràmmàtik  

Do, uf dam Weblìnk, fìndet ma a Kurs ìwer d Gràmmàtik vum Milhüüser Dialekt (uf dr àlemànnischa Wikipedia):  
http://als.wikipedia.org/wiki/Buech:Grammatik_Mülhauser_Dialekt

Ileitung  

S Hochditscha àls Referanz  

Exàct wia d Schribempfehlunga Orthal d ditscha Orthographie àls Basis nìmmt, so müeß ma aui mìt der d Grammatik ìmmer ìm Sìnn hà wia's uf Ditsch fùnktionniert.  Meischens ìsch 's zìmlig ahnlig: àlso wenn ma's uf Ditsch dankt, hàt ma's fàscht uf Elsassisch.  Àwer 's gìtt doch wìchtiga Üsnamma.  
Eh jo... Elsassisch ìsch doch nìt Ditsch.  

Wàrnung  

• Dàs ìsch a Àmàtor-Prowa.  D elsassischa Grammatik ìsch wohrschins a schwara Wìssaschàft, sa kààt nìt gànz expliziart sìì ìn dam Àrtìkel.  

• Do geht's um dr Elsassischa Dialekt wia-n-er gredt wìrd z Milhüüsa.  Z Colmer oder ìm Sundgàui ìsch d Gràmmàtik ànderscht.  

Verb  

A Verb ìsch a Wort wo-n-a Àktion definiart.  Zum Beispiel:  sìnga, schlofa  
A Hìlfsverb ìsch a bsunder Verb, wo ìn'ma Sàtz a bsundera Funktion hàt.  's gìtt nur a pààr vu dana Hìlfsverb:  

• sìì  

• hàà  

• düe  

• wara  

• kuu  

Bsunderer Fàll, mìt "geh" un "kuu"  

"geh" un "kuu" sìn Verb  
Ìch müeß geh schàffa  
Därfsch ku lüega  
Vìelmol sìn sa dupliziart:  
Ìch gàng geh schàffa  
Kumm ku lüega!  
Do ìsch's komisch: sìn "geh" un "kuu" ìmmer noch Verb, oder làuift's ehnder wia Präpositiona?  As sìn "Kurzverb", wo ìn'ra Verdopplung benutzt wara.  
Dia Bsunderheit, àss ma "geh" un "kuu" zwei Mol sajt, ìsch typisch àlemànnisch.  Ìn dr Schwitz gìtt's dia Verdopplung aui fer "loo" un "afaa".  
Lüega uf http://als.wikipedia.org/wiki/Kurzverb  

Àbkìrtzunga  

Wenn ma ìm Àltàg reddt, sajt ma nìt ìmmer àlla Wärter. Zum Beispiel "geh" un "kuu" wara nìt unbedìngt üsgsprocha, àm And vu'ma Sàtz. 
wo müeß i àna (geh)?  
ìch hà ìns Bett wälla (geh) 
ìch wìll mìt (kuu) 

Vìelmol wìrd aui dr "dü" nìt üsgsprocha:  
(dü) bìsch scheen  
(dü) därfsch nìt allei uf Pàris (geh)  

Zitta  

Gegawart  

ìch màch  
ìch wàrt  
oder 
ìch düe wàrta  
S Kurzverb "düe" benutzt ma vìel fer s Gegawart.  

Vergàngaheit  

Ìch bì gsìì  
Ìch bì gànga  
Ìch hà gsajt  
Ìch hà gsunga  Ìch bì grennt 

Züekunft  

D Züekunft fùnktionniart wia dr Gegawart, ìn'ma Sàtz wo dr Kontext mìt dr Züekunft zammahangt:  
Ìch màch's morn  
Nachschta Wucha gàng i friaih ìns Bett  
Da stìrbt amol jung! 
Fer d Züekunft sajt ma nìt direkt:  
Ìch wìrr sìì
oder  
Ìch wìrr geh
S Kurzverb "wara" dat ma zwàr erwàrta, wia uf Hochditsch ("werden").  Àwer uf Elsassisch fùnktionniart d Züekunft nìt a so.  
Ma kààt heechschterfàlls sàga:  
Ìch wìrr's känna  
Dü wìrsch's fìnda  
Ar wìrd kuu  
Ìm Sìnn vu-n'ra a Vermüetung, ebbis wo wohrschins wìrd pàssiara.  
Ar wìrd's hoffentlig màcha...  
Ar wìrd scho drààdanka!  
Sa ware's schàffa !...  
's gìtt noch a Meegligkeit fer d Zukunft, mìtem Kurzverb "kuu".  
Wenn d Züekunft gànz nohch ìsch, wenn 's glich pàssiart:  
's kummt ku ragna  

Da Kurs zeigt nàtiirlig doch Beispìeler fer d Züekunft, mìt em Kurzverb "wara":  

Beispìeler mìt'ma pààr wìchtiga Verb  

sìì

Gegawart	Vergàngaheitt	Zukunft
ìch bì oder ìch bìn	ìch bì gsìì	ìch wìrr sìì
dü bìsch	dü bìsch gsìì	dü wìrsch sìì
ar ìsch	ar ìsch gsìì	ar wìrd sìì
mìr sìn	mìr sìn gsìì	mìr wara sìì
ìhr sìn	ìhr sìn gsìì	ìhr wara sìì
sa sìn	sa sìn gsìì	sa wara sìì

hàà

Gegawart	Vergàngaheit	Zëkunft
ìch hà oder ìch hàn	ìch hà ghàà	ìch wìrr hàà
dü hàsch	dü hàsch ghàà	dü wìrsch hàà
ar hàt	ar hàt ghàà	ar wìrd hàà
mìr han	mìr han ghàà	mìr wara hàà
ìhr han	ìhr han ghàà	ìhr wara hàà
sa han	sa han ghàà	sa wara hàà

düe

Gegawart
ìch düe
dü düesch
ar düet
mìr düen
ìhr düen
sa düen

känna

Gegawart	Vergàngaheit	Züekunft
ìch kà oder ìch kàn	ìch hà känna	ìch wìrr känna
dü kàsch	dü hàsch känna	dü wìrsch känna
ar kàt	ar hàt känna	ar wìrd känna
mìr känna	mìr han känna	mìr wara känna
ìhr känna	ìhr han känna	ìhr wara känna
sa känna	sa han känna	sa wara känna

müeßa

Gegawart	Vergàngaheit	Züekunft
ìch müeß	ìch hà müeßa	ìch wìrr müeßa
dü müesch	dü hàsch müeßa	dü wìrsch müeßa
ar müeß	ar hàt müeßa	ar wìrd müeßa
mìr mian	mìr han müeßa	mìr wara müeßa
ìhr mian	ìhr han müeßa	ìhr wara müeßa
sa mian	sa han müeßa	sa wara müeßa

geh

Gegawart	Vergàngaheit	Züekunft
ìch bì oder ìch bìn	ìch bì gànga	ìch wìrr geh
dü gehsch	dü bìsch gànga	dü wìrsch geh
ar geht	ar ìsch gànga	ar wìrd geh
mìr gehn	mìr sìn gànga	mìr wara geh
ìhr gehn	ìhr sìn gànga	ìhr wara geh
sa gehn	sa sìn gànga	sa wara geh

kumma oder kuu

Gegawart	Vergàngaheit	Züekunft
ìch kumm	ìch bì kumma oder ìch bì kuu	ìch wìrr kumma oder ìch wìrr kuu
dü kummsch	dü bìsch kumma oder dü bìsch kuu	dü wìrsch kumma oder dü wìrsch kuu
ar kummt	ar ìsch kumma oder ar ìsch kuu	ar wìrd kumma oder ar wìrd kuu
mìr kumma oder mìr kemma	mìr sìn kumma oder mìr sìn kuu	mìr wara kumma oder mìr wara kuu
ìhr kumma oder ìhr kemma	ìhr sìn kumma oder ìhr sìn kuu	ìhr wara kumma oder ìhr wara kuu
sa kumma oder sa kemma	sa sìn kumma oder sa sìn kuu	sa wara kumma oder sa wara kuu

mächta

Gegawart	Vergàngaheit	Züekunft
ìch mächt	ìch hà mächta	ìch wìrr mächta
dü mächtsch	dü hàsch mächta	dü wìrsch mächta
ar mächt	ar hàt mächta	ar wìrd mächta
mìr mächta	mìr han mächta	mìr wara mächta
ìhr mächta	ìhr han mächta	ìhr wara mächta
sa mächta	sa han mächta	sa wara mächta

Konditionàl  

Beispìeler mìt'ma pààr Verb  

ìch dat ebbis assa  
ìch sottigt ebbis assa  
ìch dat losa  
ìch giang   oder: ìch dat geh  
ìch kam   oder: ìch dat kumma  
ìch hat mächta kumma  

düe

Konditionàl
ìch dat
dü datsch
ar dat
mìr data
ìhr data
sa data

sìì

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch war	ìch war gsìì
dü warsch	dü warsch gsìì
ar war	ar war gsìì
mìr warta	mìr warta gsìì
ìhr warta	ìhr warta gsìì
sa warta	sa warta gsìì

hàà

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch hat	ìch hat ghàà
dü hatsch	dü hatsch ghàà
ar hat	ar hat ghàà
mìr hatta	mìr hatta ghàà
ìhr hatta	ìhr hatta ghàà
sa hatta	sa hatta ghàà

känna

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch känntig	ìch hat känna
dü känntsch	dü hatsch känna
ar känntigt	ar hat känna
mìr kännta	mìr hatta känna
ìhr kännta	ìhr hatta känna
sa kännta	sa hatta känna

müeßa

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch müeßtig	ìch hat müeßa
dü müeßtsch	dü hatsch müeßa
ar müeßtigt	ar hat müeßa
mìr müeßta	mìr hatta müeßa
ìhr müeßta	ìhr hatta müeßa
sa müeßta	sa hatta müeßa

geh

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch giang	ìch war gànga
dü giangsch	dü warsch gànga
ar giang	ar war gànga
mìr giangta	mìr warta gànga
ìhr giangta	ìhr warta gànga
sa giangta	sa warta gànga

kumma

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch kam	ìch war kumma
dü kamsch	dü warsch kumma
ar kam	ar war kumma
mìr kamta	mìr warta kumma
ìhr kamta	ìhr warta kumma
sa kamta	sa warta kumma

sotta

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch sottig	ìch hat sotta
dü sottsch	dü hatsch sotta
ar sottigt	ar hat sotta
mìr sotta	mìr hatta sotta
ìhr sotta	ìhr hatta sotta
sa sotta	sa hatta sotta

mächta

Konditionàl	Konditionàl Vergàngaheit
ìch mächtig	ìch hat mächta
dü mächtsch	dü hatsch mächta
ar mächtigt	ar hat mächta
mìr mächta	mìr hatta mächta
ìhr mächta	ìhr hatta mächta
sa mächta	sa hatta mächta

Präpositiona  

Fer a Ort  

ìn  
zwìscha  
hìnter  
nawa  
uf  
vor  
unter  
um (... umma)  
dur  
üs  
uf  
zu  
zu  
bi  

Fer a Zitt  

wahrend  
bis  
zitter  

Verschìeda  

mìt  
ohna  
fer  
gega  

Adverb  

derbii  
derfìr  
derwìder  
dergìga  
derwillscht  
dheim  
derohna  
drum 
dràà 
dràb 
druf  
drii  
drüs  
dernoh  
dervu 
derdurch  
derzwìscha  
dernawa  
drìwer  
drunter  
wagadam  
salamols  

Deklinàtiona  

Ungfahr wia uf Ditsch, üsser a pààr Fall:  
Ìch nìmm dr Wàga  
Kè Genitiv:  
d Reeder vum Wàga  
dàs sìn ìm Kìnd sina Schüeh  
mìr kumma nìt wage-n-em Watter  
wahrend em Wìnter  

Deklinàtiona

	Maskulin	Feminin	Neutrum	Plural
Nominativ	dr Mànn	d Fràui	s Kìnd	d Litt
Akkusatif	dr Mànn	d Fràui	s Kìnd	d Litt
Dativ	dm Mànn, ìm Mànn	dr Fràui, ìn dr Fràui	dm Kìnd, ìm Kìnd	da Litt, ìn da Litt

Deklinàtiona (schwàch) un Adjektiv

	Maskulin	Feminin	Neutrum	Plural	Beispiel
Nominativ	dr klei Mànn oder dr kleina Mànn	d kleina Fràui	s kleina Kìnd	d kleina Litt	dr klei Mànn ìsch do
Akkusativ	dr kleiner Mànn	d kleina Fràui	s kleina Kìnd	d kleina Litt	ìch seh d kleina Fràui
Dativ	dm klei Mànn, vum klei Mànn oder dm kleina Mànn, vum kleina Mànn	dr kleina Fràui, vu dr kleina Fràui	dm kleina Kìnd, vum kleina Kìnd	da kleina Litt, vu da kleina Litt	ìch gìb a Süü ìm bràva Kìnd

Deklinàtiona (stàrck) un Adjektiv

	Maskulin	Feminin	Neutrum	Plural	Beispiel
Nominativ	a kleiner Mànn	a kleina Fràui	a klei Kìnd	kleina Litt	a güeter Mànn ìsch vìel Wart
Akkusativ	a kleiner Mànn	a kleina Fràui	a klei Kìnd	kleina Litt	ìch seh a kleina Fràui
Dativ	mìt'ma kleiner Mànn, vum a kleiner Mànn	mìt'ra kleina Fràui, vun'ra kleina Fràui	mìt'ma klei Kìnd, vum a klei Kìnd	mìt kleina Litt, vu kleina Litt	ìch gìb Gald ìn àrma Litt

Deklinàtiona Beispìeler

	Maskulin	Feminin	Neutrum	Plural
Nominativ	dr klei Mànn wohnt do dr kleina Mànn wohnt do a kleiner Mànn wohnt do da kleiner Mànn kummt vum Elsàss dàs ìsch dummer Kwàtsch	d kleina Fràui heisst Finnla a kleina Fràui wohnt do dàs ìsch elsassischa Gràmmatik	s nèia Johr fàngt à a nèi Johr fàngt à dàs ìsch scheen Gschìr	d àlta Litt reda güet Elsassisch flotta Litt wohna do
Akkusativ	ìch seh dr klei Mànn ìch seh a kleiner Mànn	ìch seh d kleina Fràui ìch seh a kleina Fràui	ìch hohl s kleina Kìnd nìmm s scheena Gschìr ìch süech a klei Kìnd ìch trìnk a groß Glàs Wàsser	ìch bedüür d krànka Litt ìch hà scheena Schüeh
Dativ	ìch kumm mìtem kleina Mànn	ìch kumm mìt dr kleina Fràui ìch gìb a Süü ìn dr kleina Fràui	ìch gìb a Süü ìm kleina Kìnd ìch gìb a Süü ìn dam bràva Kìnd ìch gìb a Süü ìm a klei Kìnd trotz dm Kìnd hàr er gscheida	ìch hà Àngscht vu da beesa Litt ìch hà Schüeh mìt hocha Àbsatz

Verkleinerungsform  

Mìt "la" dràghànga àm And vum Wort  
D Verkleinerungsform benutzt ma fer ebis kleins oder ebis liabs reda  
Zum Beispiel:  

• Kàta -> Katzla

• Hund -> Hìndla

• Hüss -> Hiisla

• Kopf -> Käpfla

• Stei -> Steinla

S And "la" gìltet fer s Milhüserisch Àn àndra Orta ìsch's "le" oder "li".
Zum Beispiel: Heft  

• -> Heftla (z Milhüsa)

• -> Heftle (ìm Unterelsàss)

• -> Heftli (ìn dr Schwitz)

Nawasàtz  

Mìt "wo"  
Dr Mànn wo kumma ìsch  
Dr Mànn wo mìr süecha  
A Lànd wo ma güet ìsst  

Àndra Präpositiona às uf Hochditsch  

Ìch wohn z Milhüsa  
Ìch gàng uf Colmer  

z Morga  
z Mittàg  
z Owa  
z Nàcht  

Àrtìkel un Persona Nama  

A Beispiel:  
Dr Nathan Katz ìsch a beriahmter Dìchter gsìì.  
Uf Elsassisch schribt ma a Àrtìkel vorem Nàma vun'ra Person.  

Aui Àcht gaa uf:  

D Màdàm Meyer ìsch do, sa trìnkt Kàfe.  
S Màrie ìsch do, as trìnkt Kàfe.  
Aui fer a Fràui, benutzt ma "as" (Neutrum), àstàtt "sa" (Feminin).  Uf Hochditsch war's ìmmer "sie", fer à Fràui.  

Üssnàhm fer dr elsassischer Dialekt vu Milhüsa  

Z Milhüsa sajt ma:  
a scheena Fràui  

Ìm Rascht vum Owerelsàss sajt ma:  
a scheeni Fràui  

Fer ìwer d elsassischa Gràmmàtik vu dr Milhüüser Gegend mehr erfàhra  

http://als.wikipedia.org/wiki/Buech:Grammatik_Mülhauser_Dialekt uf Elsassisch, uf dr àlemànnischa Wikipedia.  
http://fr.wikiversity.org/wiki/Grammaire/Alsacien/Synthèse_complète uf Frànzeesch, uf dr Wikiversity.